Leiðbeiningar um leit á netinu

Vefsíðusöfn

Tenglasafn bókasafns FVA er safn tengla sem notaðir eru eða hafa verið í námi og kennslu við FVA og ætti því að vera fyrsta stopp nemenda í leit að vefheimildum vegna verkefna í FVA.

Vefbókasafnið

Vefbókasafnið er samvinnuverkefni íslenskra almenningsbókasafna. Vefbókasafnið er safn íslenskra og erlendra vefsíðna sem bókasafnsfræðingar velja og meta eftir ákveðnum viðmiðunarreglum um aðgengi, hönnun, innihald og áreiðanleika. Vefsíðunum er gefið efnisorð og flokkað eftir Dewey kerfinu. Í dag eru rúmlega 3000 tenglar í Vefbókasafninu.

Á forsíðu Vefbókasafnsins eru vefsíður grófflokkaðar eftir flokkunarkerfi Dewey; trúarbrögð, samfélagsgreinar, tungumál, raunvísindi o.s.frv. Hægt er að rekja sig í gegn um þessa flokkun frá hinu almenna til hins sértæka.

Einnig er hægt að smella á valstikuna Efnisorð og velja þar bókstaf fyrir efnisorð s.s. E fyrir einelti.

Þá er þriðji leitarmöguleikinn að slá inn efnisorð/leitarorð eða veffang í leitarglugga (fljótvirkasti leitarmöguleikinn).

 

Dæmi: Leitað er að vefsíðum um eldfjöll: Forsíða Dewey-flokkun: Raunvísindi - Jarðvísindi - Eldfjöll ... þá birtist síða með heitum og lýsingum nokkurra síða um eldfjöll.

Efnisorðalisti - valið E fyrir Eldvirkni - smellt á eitthvern tenglanna sem upp koma. Einnig má slá inn leitarorðið/efnisorðið eldfjöll í leitargluggann. Leitarvélar Það sem ber að hafa í huga við leit í leitarvélum er að vefsíður sem skila sér í niðurstöðum leitar eru ekki endilega vefsíður með áreiðanlegum heimildum sem treystandi er sem staðreyndum. Oft er um auglýsingar framleiðenda og/eða söluaðila að ræða sem hafa það eitt að markmiði að selja vöru sína eða þjónustu og fara því frjálslega með staðreyndir vörunnar/þjónustunnar. Leitið því fyrst fanga í bókum (leitið í Metrabók eða Gegni), tímaritum og gagnagrunnum áður en þið farið að leita á netinu. Bækur, tímarit og gagnagrunnar er efni sem hefur verið ritskoðað og er áreiðanlegra en netið, sem enginn ritskoðar. Gleymið heldur ekki tenglasafni bókasafnsins. Til að meta hvort vefsíða sé áreiðanleg sem heimild í ritgerð eða verkefni er gott að hafa þessar viðmiðunarreglur um áreiðanleika vefsíðna til hliðsjónar. Þá eru leitir í almennum leitarvélum oft ónákvæmar og skila allt of mörgum niðurstöðum sem erfitt og tímafrekt er að grisja í gegn um og finna nýtanlegar upplýsingar. Þá er hentugt að kynna sér og tileinka ýmsar skipanir við samsetningu leitarorða þannig að leitir verði skilvirkari og nákvæmari (sjá leiðbeiningar þar að lútandi hér að neðan) Einnig má benda á sérhæfðar leitarvélar s.s. scholar.google.is sem er fræðasetur sem leitar einungis í fræðasamfélögum og hjá útgefendum fræðirita. Þá má benda á svokallaðar faggáttir sem eru leitarvélar sem leita einungis í fræðasamfélögum og hjá útgefendum fræðirita eins og google scholar. Þessar leitarvélar eru t.d.scirus ("for scientific information only") og intute ("helping you find the best websites for study and research"). Skilvirkar leitir í leitarvélum Margir kannast við að leitir í almennum leitarvélum skila oft mörgum þúsundum, ef ekki tugum og hundruðum þúsunda vefsíðna sem engan veginn er hægt að skoða til hlítar. Leitaraðferðir eru mismunandi milli leitarvéla og það er þess virði að kynna sér hjálparsíður hverrar leitarvélar fyrir sig áður en leitir hefjast. Eftirfarandi leiðbeiningar virka þó í meirihluta þekktra leitarvéla. Til að gera leitir í almennum leitarvélum skilvirkari eru einkum notaðar tvær leitaraðferðir; "Boolean" leit og "Wildcard" leit. Boolean leit víkkar eða þrengir leitarsviðið ýmist með orðum eða táknum, en Wildcard leit víkkar leitarsviðið. Þessar aðferðir gera leitirnar m.ö.o. nákvæmari. Boolean leitir: "Boolean" leitarorð verða að vera með upphafsstöfum, en best er að hafa önnur leitarorð með lágstöfum. AND skipunin finnur vefsíður sem innihalda öll orðin sem standa með AND, t.d. revolution AND 1948 NOT skipunin finnur vefsíður sem innihalda bara orð sem stendur á undan NOT, t.d. apple NOT computer ADJ skipunin finnur vefsíður sem innihalda öll orðin sem standa með ADJ í þeirri röð sem þau eru sett fram, t.d. pope ADJ john ADJ paul. ath. ef ADJ er notað við að finna mannanöfn er mikilvægt að hafa í huga uppröðun nafnsins þ.e. að víxla fornafni og eftirnafni til að fá sem flestar vefsíður. OR skipunin víkkar leitarmöguleika (öfugt við hinar þrjár) og finnur greinar sem innihalda annað eða bæði orðin sem standa með OR, t.d. meat OR beef . Skipun Dæmi Stutt skipun Dæmi AND van gogh AND ear + van gogh + ear NOT Nelson NOT Mandela - Nelson - Mandela ADJ united ADJ nations " " EÐA ( ) "united nations" EÐA (united nations) OR fitness OR health engin engin . Wildcard leitir víkka leitarmöguleika eins og Boolean skipunin OR. Í Wildcard leit er einfaldlega sett stjarna aftan við stofn orðsins og þá koma allar greinar sem innihalda stofn orðsins og mismunandi endingar, t.d. biolog* skilar greinum sem innihalda biology, biological, biologic o.s.frv. Stafsetning: Eins og áður hefur komið fram er talið best að leitarorð séu rituð með lágstöfum en Boolean leitarorð með hástöfum. Nokkrar undantekningar eru þó á þessu: Ef verið er að leita að mannsnafni getur það verið hagstætt að rita það með upphafsstaf og lágstöfum í þeim tilfellum sem mannsnöfn eiga sér samheiti í öðrum orðflokkum, t.d. mannsnafnið Brown og lýsingarorðið brown. Þá getur einnig verið áhrifaríkara að rita þekkt hugtök með hástöfum ef það er algengt birtingarform þeirra s.s. AIDS, UNESCO Afbrigðilegir stafir: Við leit í leitarvélum er ráðlagt að leita ekki með "afbrigðilegum stöfum" sem einstök tungumál nota s.s. â, å, ç, ñ, ü, heldur nota bókstafi í sinni einföldustu mynd. Áreiðanleiki vefsíðna Þegar meta á áreiðanleika vefsíðna, þ.e. hvort treysta má þeim upplýsingum sem þar koma fram, skal taka tillit til: Höfundar; upplýsingar um menntun og starfssvið höfundar, en ef höfundar vefsíðu er ekki getið ber að varast að treysta vefsíðunni. Innihald og áreiðanleiki efnis; er umfjöllunin yfirborðskennd eða ítarleg, málefnaleg eða hlutdræg? Hefur síðan hlotið viðurkenningar? Útgáfa og uppfærsla efnis; er dagsetningar getið á síðunni? hvenær var hún síðast uppfærð? Ábyrgðaraðili; hver kostar síðuna? hvar er hún staðsett á netinu? hjá fyrirtæki, á eigin netsvæði? nýtur sá aðili sem hýsir síðuna virðingar? Ef lesið er í slóðirnar gefa þær upplýsingar um hýsil vefsíðu: hi.is, unak.is, ru.is eru allt íslenskir hýslar fyrir menntastofnanir. Erlendar slóðir sem enda á co. eða com. eru fyrirtæki; slóðir sem enda á .edu í USA eru menntastofnanir; slóðir sem enda á .gov í USA eru ríkisstofnanir og slóðir sem enda á .org eru slóðir fyrir stofnanir sem bera engan fjárgagslegan ávinning af starfsemi sinni. edu. gov. og .org er vel treystandi. Tilda merkið ~ kemur yfirleitt fyrir í vefsíðum einstaklinga og þeim síðum er hæpið að treysta nema hýsillinn sé þekktur og áreiðanlegur. Rekið ykkur aftur í slóðinni (aftur að www...) til að finna hýsil síðunnar og skoðið hann sérstaklega vel. Kaflinn um mat á áreiðanleika hér að ofan er að stærstum hluta fenginn úr grein Þórdísar T. Þórarinsdóttur "Netið sem heimild: hugleiðingar um mat á áreiðanleika upplýsinga á Internetinu" sem birtist í tímaritinu "Bókasafnið" 23. árg. 1999, s. 4-6 og 8-10, með hennar leyfi. síðast uppfært 29. ágúst 2011