Almennar leiðbeiningar um heimildaleitir


Almenn hollráđ um leitir | Skilvirkar leitir | Leit að tímaritsgreinum í Metrabók og Gegni | Leit ađ greinum í Gagnasafni Morgunblađsins | Leit ađ greinum á Tímarit.is | Íslensk tímarit á netinu

Hollráð við leitir

Lykilatriði í öllum heimildaleitum er að vanda val leitarorðanna - hvort sem leitað er í bókasafnsskrám, gagnagrunnum eða á netinu

Hvernig finnur maður leitarorðin?

Ritgerðarefnið er: "Hvað hefur áunnist í jafnréttisbaráttu kynjanna á Íslandi?"

Til að finna leitarorðin fyrir þetta ritgerðarefni verður að brjóta spurninguna niður í orð sem eru "leitarbær" m.ö.o. orð sem lýsa efni ritgerðarinnar og hægt er að nota til að leita með (í bókasafnsleitinni, á netinu, í gagnabönkum eða hvar sem er)

Í þessu verkefni myndu t.d. orðin "hvað" og "áunnist" ekki vera leitarorð heldur frekar orðin "jafnréttisbarátta kynjanna " og "Ísland"

Í stað "jafnréttisbarátta kynjanna" mætti nota "jafnréttismál" sem er samheiti, "karlréttindamál" sem er þrengra heiti, "kvenréttindamál" sem er þrengra heiti, "kynjafræði" sem er skylt heiti, "launamismunun" sem er skylt heiti, "launajafnrétti" sem er skylt heiti, o.s.frv. Einnig mætti leita uppi erlendar þýðingar orðanna til að víkka leitina enn frekar s.s. "gender equality" á ensku.
Mikilvægt er að eyða tíma í og vanda val leitarorða, það auðveldar leitir og gerir þær skilvirkari.
Allar handbækur eru góð hjálp við að finna leitarorð s.s. samheitaorðabækur, alfræðibækur, almennar orðabækur ordabok.is og sértækir orðalistar s.s. orðalistar í líffræði, tölvufræði, Kerfisbundinn efnisorðalykill (til á bókasafninu og á netinu), kennslubækur, ofl.

Leitið fyrst fanga í bókum (í bókasafnskerfunum Metrabók og Gegni), tímaritum og gagnagrunnum áður en þið farið að leita á netinu. Bækur, tímarit og gagnagrunnar er efni sem hefur verið ritskoðað og er áreiðanlegra en netið, sem enginn ritskoðar. Gleymið ekki tenglasafni bókasafnsins.

Verið gagnrýnin á efni sem þið finnið á netinu – ekki er öllu treystandi sem áreiðanlegum heimildum.

Eftirfarandi atriði er vert að skoða m.t.t. trúverðugleika vefsíðna:

Er getið um höfund síðunnar? Eru nánari upplýsingar um hann (t.d. menntun og starfssvið) og krækjur í netfang? Er umfjöllunin yfirborðskennd eða ítarleg – málefnaleg eða hlutdræg? Hefur síðan hlotið viðurkenningar? Er dagsetningar getið á síðunni? Hvenær var síðan síðast uppfærð? (m.ö.o. er efnið úrelt?) Skoðið í þessu samhengi leiðbeiningar um áreiðanleika vefsíðna.

Slóðirnar sjálfar gefa oft góðar upplýsingar.

Rekið ykkur aftur á bak í slóðinni að næsta skástriki (þ.e. setja bendilinn aftast í slóðina og strokið út að næsta skástriki / ) Þar gæti verið að finna einhverjar upplýsingar um t.d. höfund vefsíðunnar sem þið voruð að skoða. Þá er oft fróðlegt að skoða hýsil vefsíðunnar (næst á eftir www.) – er það áreiðanleg stofnun?

Skoðið endingar slóðanna. Slóðum með .com og .co endingum er varhugavert að treysta að óreyndu .

.gov ending (government = stjórnsýsla) .edu ending (education = menntastofnun) .org ending (organization = stofnun sem ekki er rekin í hagnaðarskyni) eru yfirleitt áreiðanlegar stofnanir.
Skoðið einnig kaflann hér á eftir um skilvirkar leitir, en þar er að finna leiðbeiningar um hvernig má þrengja og víkka leitir og gera þær nákvæmari.

 

Skilvirkar leitir

Oft dugar illa að leita með einu leitarorði hvort heldur er í bókasafnskerfum, gagnagrunnum eða á netinu. Þá þarf að kunna að setja saman tvö eða fleiri leitarorð og aðrar skipanir til að fá æskilegar niðurstöður.

Til þess eru einkum notaðar tvær leitaraðferðir; "Boolean" leit og styttingar.

Boolean leit víkkar eða þrengir leitarsviðið ýmist með orðum eða táknum, en styttingar víkka leitarsviðið. Þessar aðferðir gera leitirnar m.ö.o. nákvæmari.

Boolean leitir:

"Boolean" leitarorð verða að vera með upphafsstöfum, en best er að hafa önnur leitarorð með lágstöfum.
AND skipunin skilar niðurstöðum sem innihalda bæði eða öll orðin sem standa með AND, t.d. revolution AND 1948

NOT skipunin skilar niðurstöðum sem innihalda bara orðið sem stendur á undan NOT, t.d. apple NOT computer

ADJ skipunin skilar niðurstöðum sem innihalda öll orðin sem standa með ADJ í þeirri röð sem þau eru sett fram, t.d. pope ADJ john ADJ paul. ath. ef ADJ er notað við að finna mannanöfn er mikilvægt að hafa í huga uppröðun nafnsins þ.e. að víxla fornafni og eftirnafni til að fá sem flestar niðurstöður.

OR skipunin víkkar leitarmöguleika (öfugt við hinar þrjár) og skilar niðurstöðum sem innihalda annað eða bæði orðin sem standa með OR, t.d. meat OR beef
 
 

Skipun

Dæmi

Stutt skipun

Dæmi

AND

van gogh AND ear

+

van gogh + ear

NOT

Nelson NOT Mandela

-

Nelson - Mandela

ADJ

united ADJ nations

" " EÐA ( )

"united nations" EÐA (united nations)

OR

fitness OR health

engin

engin

Styttingar víkka leitarmöguleika eins og Boolean skipunin OR.
Þegar styttingar eru notðar er sett tákn (oft stjarna * eða spurningarmerki ?) fremst í orði , í miðju orði eða í enda orðs.
Dæmi:
- fremst í orði: ?biology finnur microbiology, photobiology, psychobiology
- í miðju orðs: geo?logy finnur geology, geomorphology, geohydrology
- í enda orðs:stjórnmálas? finnur stjórnmálasaga, stjórnmálasögu, stjórnmálastefna og stjórnmálastefnur
Stafsetning:
Eins og áður hefur komið fram er talið best að leitarorð séu rituð með lágstöfum en Boolean leitarorð með hástöfum.
Nokkrar undantekningar eru þó á þessu:
Ef verið er að leita að mannsnafni getur það verið hagstætt að rita það með upphafsstaf og lágstöfum í þeim tilfellum sem mannsnöfn eiga sér samheiti í öðrum orðflokkum, t.d. mannsnafnið Brown og lýsingarorðið brown.
Þá getur einnig verið áhrifaríkara að rita þekkt hugtök með hástöfum ef það er algengt birtingarform þeirra s.s. AIDS, UNESCO
Afbrigðilegir stafir:
Við leit í leitarvélum er ráðlagt að leita ekki með "afbrigðilegum stöfum" sem einstök tungumál nota s.s. â, å, ç, ñ, ü, heldur nota bókstafi í sinni einföldustu mynd.

Leiðbeiningar um leitir að tímaritsgreinum í Metrabók og í Gegni

Metrabók - Leit að titli tímarits - Leit ađ efni í tímaritum

Tímaritakost bókasafns FVA má skoða í Metrabók:
Til að athuga hvort ákveðið tímarit sé til á bókasafn FVA má slá inn heiti tímaritsins í gluggann og velja "Tímarit" úr felliglugganum "Safndeild".

Hér er leitað að tímaritinu "Jökull".

Nánari upplýsingar um tímaritseign s.s. árganga má fá í yfirliti hér (athugið þetta er gróft yfirlit)

 

Til að finna tímaritsgreinar um ákveðið efni í tímaritum er fyrst valið "Tímarit" úr felliglugganum "Safndeild", síðan slegið inn leitarorð og valið "Efnisorð" úr felliglugganum "Leitarskilyrði".

Á þennan hátt er aðeins leitað í tímaritum safnsins en ekki bókum.
Hér er leitað að tímaritsgreinum sem fjalla um einhverfu.

Á myndinni sést í hvaða tímariti greinarnar birtast, í hvaða árgangi og tölublaði og á hvaða blaðsíðum.

ATH nauðsynlegt er að skrá hjá sér þessar upplýsingar til að geta nálgast greinina á safninu.

 

Gegnir - Leit að efni í tímaritum

Í Gegni eru allflest íslensk tímarit efnistekin. Líkt og í Metrabók er í Gegni hægt að leita eftir titli tímaritsgreinar, höfundi tímaritsgreinar, efnisorði ofl.
1. Veljið "Ítarleg leit"
2. Veljið "Höfundur", "Titill" og/eða "Efni" og sláið inn leitarorð, eitt eða fleiri í leitargluggana
3. Veljið "Tímarit - greinar" úr felliglugganum neðst á skjánum.
4. Smellið á Leita –takkann
- hér er leitað að efni um sykursýki í tímaritsgreinum
 
Í niðurstöðulista má m.a. sjá höfund, titil og útgáfuár greinarinnar. Að jafnaði birtast 10 færslur á hverri skjámynd.
 
 
Þegar niðurstöðulisti birtist verður að smella á færslu til að fá nánari upplýsingar.
 
Nauðsynlegt er að skrá hjá sér í hvaða tímariti greinin birtist til að geta nálgast hana á safni.

Í þessu tilfelli birtist greinin í Tímariti hjúkrunarfræðinga árið 2009, 85. árgangi, 2. tölublaði.

Til að sjá hvort bókasafn FVA á þetta tölublað af Tímariti hjúkrunarfræðinga er hægt að skoða yfirlit yfir eign safnsins á þessu tímariti - sjá hér.

Hægt er að leita að efni innan ákveðins tímarits í Gegni í svokallaðri Skipanaleit.

Notaðir eru ákveðnir skipanakóðar til að skilgreina hin ýmsu leitarorð s.s. wti fyrir leit að titli og wsu fyrir leit að efni.
Nánar má kynna sér skipanaleitina og kóðana hér en þessi leiti er einkum ætluð vönum notendum Gegnis.
Í dæminu hér að neðan er leitað í tímaritinu "Tímarit hjúkrunarfræðinga" að greinum um sykursýki
 

 

Leitardæmi: Mig vantar heimildir um áhrif ofbeldis í sjónvarpi á börn. Ég er með nokkrar bækur en vantar að vita hvort birst hafi geinar í einhverjum íslenskum tímaritum um þetta efni.Ég opna Gegni; fer í ítarleg leit, vel Efni úr felligluggunum og pikka inn "sjónvarp" í fyrri gluggann og "ofbeldi" í næsta glugga. Síðan vel ég neðst á skjánum úr Tegund efnis - felliglugganum, Tímarit - greinar og smelli svo á Leita- takkann. Niðurstöðurnar birtast á nýjum skjá og þar er grein eftir Helga Gunnlaugsson sem heitir Ofbeldi og samfélag; fjölmiðlar hinn fullkomni sökudólgur Þegar smellt er á greinina kemur í ljós að hún hefur birst í tímaritinu Ný menntamál árið 1998 3. tölublaði: s. 24-29. Nú er bara að vita hvort bókasafn FVA eigi þetta tímarit og tölublað. Þá skoða ég yfirlit yfir tímaritaeign safnsins hér ... jú svo virðist sem bókasafnið eigi árgang 1998. Og ég fer og finn greinina mína. Ef vera skyldi að bókasafnið ætti ekki tímaritið er hægt að fá ljósrit af henni í millisafnaláni frá öðrum bókasöfnum.

Tímaritsleitir í innlendum gagnasöfnum

Enn sem komið er eru aðeins tvö íslensk gagnasöfn sem innihalda tímaritsgreinar í fullri lengd, annars vegar Gagnasafn Morgunblaðsins og hins vegar Tímarit.is

 

Gagnasafn Morgunblaðsins inniheldur greinar Moggans í fullri lengd frá 1994 til dagsins í dag, en valið efni frá 1987 til 1994.

Þrjú nýjustu árin í gagnasafninu eru gjaldskyld; þ.e. yfirstandandi ár og tvö undangengin ár. Eldri árgangar eru ókeypis. Bókasafn FVA er áskrifandi að Gagnasafninu og er notkun þess gjaldfrjáls innan veggja skólans. Einstaklingar geta gerst áskrifendur eða keypt stakar greinar annað hvort með kreditkorti eða með GSM síma en þá eru kaup greinarinnar gjaldfærð á símreikning viðkomandi.

 

Leitarmöguleikar í Gagnasafninu eru tvenns konar:
Efnisleit: Notað er venjulegt málfar eða spurningar t.d. : „Greinar um sjávarútvegsmál þar sem fjallað er um kvótaeign og kvótasölu”.
Orðaleit: Leitað er með því að slá inn eitt eða fleiri leitarorð/efnisorð og hægt að velja hvort greinin á að innihalda öll orðin, eitt orðanna eða orðin saman t.d. kvótaeign, kvótasala, sjávarútvegsmál.

 

Hægt er að takmarka leitina við ákveðið tímabil og/eða við tegund greinar s.s. forsíðugrein, aðsent efni, miðopna o.s.frv.

 

 

Útdráttur birtist úr hverri grein og smellt er á "Meira" til að fá alla greinina upp á skjáinn. Ef notandi er ekki með áskrift verður að smella á "Kaupa grein" og er þá hægt að greiða með greiðslukorti eða GSM-síma. Skilmerkilega er tekið fram ef greinin er ókeypis.

Til að prenta út er mælt með að nota "Prentvæn útgáfa" sem er neðst í hverri grein.

 

Morgunblaðið hefur einnig verið skannað inn frá fyrsta tölublaði árið 1913 fram til 1996 og er sá hluti safnsins vistaður hjá Landsbókasafni.

 
Til að geta skoðað myndað Morgunblaðið þarf að hlaða niður forritsbút sem heitir DjVu. Krækja er í forritið á síðunni (sjá neðst á mynd hér til hliðar)
Hægt er að skoða myndað Morgunblað á tvo vegu; á hefðbundinn máta eins og sýnt er hér á myndinni og í sk. hraðflettingu.
Hefðbundin skoðun á blaðinu virkar þannig að fyrst þarf að velja árgang og bíða eftir að fyrsta blað þess árgangs birtist á skjánum. Síðan þarf að velja mánuð og bíða eftir að fyrsta blað þess mánaðar birtist á skjánum. Þá þarf að velja dag og biða eftir að fyrsta síða þess dags birtst á skjánum og þá loks er hægt að fletta blaðinu með örvunum.
Hraðfletting virkar þannig að hægt er að velja strax árgang, mánuð og dag (og jafnvel blaðsíðu) og fá leitarskilyrðin strax upp á skjáinn.
Orðaleit er leitarvél sem leitar ýmist í Morgunblaðinu eða Lesbók Morgunblaðsins. Hægt er að velja leitartímabil og láta raða eftir vægi leitarorða eða aldursröð.
 

 

 

Tímarit.is

Tímarit. is er samstarfsverkefni Íslendinga, Færeyinga og Grænlendinga þar sem unnið er að því að skanna inn öll tímarit þessara landa sem gefin voru út fyrir 1920 sem eru um 230 titlar.

 

Til að skoða efni á Timarit.is þarf að hlaða niður forritsbútnum DjVu.
Leitarmöguleikar eru þrír helstir:

- Tímaritalisti í stafrófsröð; þar sem hægt er að velja einstök tímarit og fletta og blaða í þeim.

- Tímaritaleit; þar sem hægt er að velja titil tímarits, útgáfuland, útgáfustað, efnisorð, tungumál o.fl.

- Leit að greinum; þar sem slegið er inn titill, höfundur eða efnisorð

Íslensk tímarit með fullum texta á netinu

Enn sem komið er eru fá íslensk tímarit með greinar í fullri lengd á netinu utan ofangreindra gagnasafna.

Hér er listi yfir nokkur þessarra tímarita.

 

Bókasafnið
Hagstofan - ýmsar skýrslur
Málfregnir - tímarit um íslenskt mál
Málfríđur - málgagn tungumálakennara á Íslandi
Netla - veftímarit um uppeldi og menntun
Okkar mál - blađ Geđhjálpar
Lćknablađiđ
Sagnir
Sjúkraliđinn
Skólavarđan
Tímarit Hjartaverndar
Tímarit hjúkrunarfrćđinga
Tímarit um raunvísindi og stćrđfrćđi
Tölvuheimur

 

Tímaritsleitir í erlendum gagnasöfnum

Erlendar tímaritsgreinar í fullri lengd er að finna í allnokkrum gagnasöfnum sem Íslendingar hafa aðgang að s.s. í ProQuest, í MedLine PubMed og í EBSCO host

Íslenskar leiðbeiningar um leitir í þessum söfnum eru í smíðum og má finna hér og á síðu Landsaðgangs að gagnagrunnum hér

 

síðast uppfært 25.ágúst 2011