Hollráð við
leitir
Lykilatriði í öllum heimildaleitum
er að vanda val leitarorðanna - hvort sem leitað er
í bókasafnsskrám, gagnagrunnum eða á
netinu
Hvernig finnur maður leitarorðin?
|
Ritgerðarefnið er: "Hvað
hefur áunnist í jafnréttisbaráttu
kynjanna á Íslandi?" |
Til að finna leitarorðin fyrir
þetta ritgerðarefni verður að brjóta
spurninguna niður í orð sem eru "leitarbær"
m.ö.o. orð sem lýsa efni ritgerðarinnar
og hægt er að nota til að leita með (í
bókasafnsleitinni, á netinu, í gagnabönkum
eða hvar sem er) |
| Í þessu verkefni myndu
t.d. orðin "hvað" og "áunnist"
ekki vera leitarorð heldur frekar orðin "jafnréttisbarátta
kynjanna " og "Ísland" |
| Í stað "jafnréttisbarátta
kynjanna" mætti nota "jafnréttismál"
sem er samheiti, "karlréttindamál"
sem er þrengra heiti, "kvenréttindamál"
sem er þrengra heiti, "kynjafræði"
sem er skylt heiti, "launamismunun" sem er
skylt heiti, "launajafnrétti" sem
er skylt heiti, o.s.frv. Einnig mætti leita uppi erlendar
þýðingar orðanna til að víkka
leitina enn frekar s.s. "gender equality"
á ensku. |
| Mikilvægt
er að eyða tíma í og vanda val leitarorða,
það auðveldar leitir og gerir þær
skilvirkari. |
| Allar handbækur
eru góð hjálp við að finna leitarorð
s.s. samheitaorðabækur, alfræðibækur,
almennar orðabækur ordabok.is
og sértækir orðalistar s.s. orðalistar
í líffræði, tölvufræði,
Kerfisbundinn efnisorðalykill (til á bókasafninu
og á
netinu), kennslubækur, ofl. |
Leitið
fyrst fanga í bókum (í
bókasafnskerfunum Metrabók
og Gegni), tímaritum
og gagnagrunnum áður en þið
farið að leita á netinu.
Bækur, tímarit og gagnagrunnar er efni sem hefur verið
ritskoðað og er áreiðanlegra en netið, sem
enginn ritskoðar. Gleymið ekki tenglasafni
bókasafnsins.
| Verið
gagnrýnin á efni sem þið finnið
á netinu – ekki er öllu treystandi sem áreiðanlegum
heimildum. |
| Eftirfarandi atriði er vert að
skoða m.t.t. trúverðugleika vefsíðna: |
| Er getið
um höfund síðunnar? Eru nánari upplýsingar
um hann (t.d. menntun og starfssvið) og krækjur
í netfang? Er umfjöllunin yfirborðskennd eða
ítarleg – málefnaleg eða hlutdræg?
Hefur síðan hlotið viðurkenningar? Er dagsetningar
getið á síðunni? Hvenær var síðan
síðast uppfærð? (m.ö.o. er efnið
úrelt?) Skoðið í þessu samhengi
leiðbeiningar
um áreiðanleika vefsíðna. |
Slóðirnar sjálfar
gefa oft góðar upplýsingar. |
| Rekið
ykkur aftur á bak í slóðinni að
næsta skástriki (þ.e. setja bendilinn aftast
í slóðina og strokið út að
næsta skástriki / ) Þar gæti verið
að finna einhverjar upplýsingar um t.d. höfund
vefsíðunnar sem þið voruð að
skoða. Þá er oft fróðlegt að
skoða hýsil vefsíðunnar (næst
á eftir www.) – er það áreiðanleg
stofnun? |
| Skoðið
endingar slóðanna. Slóðum með .com
og .co endingum er varhugavert að treysta að
óreyndu .
|
| .gov
ending (government = stjórnsýsla) .edu
ending (education = menntastofnun) .org ending (organization
= stofnun sem ekki er rekin í hagnaðarskyni) eru
yfirleitt áreiðanlegar stofnanir. |
| Skoðið einnig kaflann hér
á eftir um skilvirkar leitir, en þar er að
finna leiðbeiningar um hvernig má þrengja og
víkka leitir og gera þær nákvæmari.
|
-
Skilvirkar
leitir
Oft dugar illa að leita með
einu leitarorði hvort heldur er í bókasafnskerfum,
gagnagrunnum eða á netinu. Þá
þarf að kunna að setja saman tvö
eða fleiri leitarorð og aðrar skipanir til
að fá æskilegar niðurstöður.
|
| Til þess
eru einkum notaðar tvær leitaraðferðir;
"Boolean" leit og styttingar. |
Boolean leit
víkkar eða þrengir leitarsviðið
ýmist með orðum eða táknum,
en styttingar víkka leitarsviðið. Þessar
aðferðir gera leitirnar m.ö.o. nákvæmari. |
Boolean
leitir: |
| "Boolean"
leitarorð verða að vera með upphafsstöfum,
en best er að hafa önnur leitarorð með
lágstöfum. |
| AND skipunin skilar
niðurstöðum sem innihalda bæði
eða öll orðin sem standa með AND, t.d.
revolution AND 1948 |
NOT skipunin
skilar niðurstöðum sem innihalda bara orðið
sem stendur á undan NOT, t.d. apple NOT computer
|
ADJ skipunin
skilar niðurstöðum sem innihalda öll
orðin sem standa með ADJ í þeirri
röð sem þau eru sett fram, t.d. pope
ADJ john ADJ paul. ath. ef ADJ er notað
við að finna mannanöfn er mikilvægt
að hafa í huga uppröðun nafnsins
þ.e. að víxla fornafni og eftirnafni
til að fá sem flestar niðurstöður.
|
| OR skipunin víkkar
leitarmöguleika (öfugt við hinar þrjár)
og skilar niðurstöðum sem innihalda annað
eða bæði orðin sem standa með OR,
t.d. meat OR beef |
Skipun
|
Dæmi
|
Stutt
skipun
|
Dæmi
|
|
AND
|
van
gogh AND ear
|
+
|
van
gogh + ear
|
|
NOT
|
Nelson
NOT Mandela
|
-
|
Nelson
- Mandela
|
|
ADJ
|
united
ADJ nations
|
" "
EÐA ( )
|
"united
nations" EÐA (united nations)
|
|
OR
|
fitness
OR health
|
engin
|
engin
|
| Styttingar víkka
leitarmöguleika eins og Boolean skipunin OR. |
- Þegar
styttingar eru notðar er sett tákn (oft
stjarna * eða spurningarmerki ?) fremst í
orði , í miðju orði eða í
enda orðs.
|
| Dæmi: |
| - fremst í orði: ?biology
finnur microbiology, photobiology, psychobiology |
| - í miðju orðs: geo?logy
finnur geology, geomorphology, geohydrology |
| - í enda orðs:stjórnmálas?
finnur stjórnmálasaga, stjórnmálasögu,
stjórnmálastefna og stjórnmálastefnur |
| Stafsetning: |
| Eins og áður
hefur komið fram er talið best að leitarorð
séu rituð með lágstöfum en
Boolean leitarorð með hástöfum. |
| Nokkrar undantekningar
eru þó á þessu: |
| Ef verið er
að leita að mannsnafni getur það verið
hagstætt að rita það með upphafsstaf
og lágstöfum í þeim tilfellum
sem mannsnöfn eiga sér samheiti í öðrum
orðflokkum, t.d. mannsnafnið Brown og lýsingarorðið
brown. |
- Þá
getur einnig verið áhrifaríkara
að rita þekkt hugtök með hástöfum
ef það er algengt birtingarform þeirra
s.s. AIDS, UNESCO
|
| Afbrigðilegir
stafir: |
| Við leit í leitarvélum er ráðlagt að
leita ekki með "afbrigðilegum stöfum" sem
einstök tungumál nota s.s. â, å,
ç, ñ, ü, heldur nota bókstafi
í sinni einföldustu mynd. |
Leiðbeiningar
um leitir að tímaritsgreinum í Metrabók
og í Gegni
|
| Tímaritakost
bókasafns FVA má skoða í Metrabók: |
| Til að athuga hvort ákveðið
tímarit sé til á bókasafn
FVA má slá inn heiti tímaritsins
í gluggann og velja "Tímarit"
úr felliglugganum "Safndeild".
|
| Hér er leitað að
tímaritinu "Jökull". |
 |
Nánari upplýsingar
um tímaritseign s.s. árganga má
fá í yfirliti hér
(athugið þetta er gróft yfirlit)
|
Til
að finna tímaritsgreinar um ákveðið
efni í tímaritum er fyrst valið
"Tímarit" úr felliglugganum
"Safndeild", síðan slegið
inn leitarorð og valið "Efnisorð"
úr felliglugganum "Leitarskilyrði".
|
| Á þennan hátt
er aðeins leitað í tímaritum safnsins
en ekki bókum. |
| Hér er leitað að
tímaritsgreinum sem fjalla um einhverfu. |
 |
Á myndinni sést
í hvaða tímariti greinarnar birtast,
í hvaða árgangi og tölublaði
og á hvaða blaðsíðum.
|
| ATH nauðsynlegt
er að skrá hjá sér þessar
upplýsingar til að geta nálgast greinina
á safninu. |
Gegnir
- Leit að efni í tímaritum |
| Í Gegni
eru allflest íslensk tímarit efnistekin.
Líkt og í Metrabók er í
Gegni hægt að leita eftir titli tímaritsgreinar,
höfundi tímaritsgreinar, efnisorði
ofl. |
| 1. Veljið "Ítarleg
leit" |
| 2. Veljið "Höfundur",
"Titill" og/eða "Efni" og sláið
inn leitarorð, eitt eða fleiri í leitargluggana |
| 3. Veljið "Tímarit
- greinar" úr felliglugganum neðst
á skjánum. |
| 4. Smellið á Leita –takkann |
| - hér er leitað að
efni um sykursýki í tímaritsgreinum |
 |
| |
| Í niðurstöðulista
má m.a. sjá höfund, titil og útgáfuár
greinarinnar. Að jafnaði birtast 10 færslur
á hverri skjámynd. |
| |
 |
| |
| Þegar niðurstöðulisti
birtist verður að smella á færslu
til að fá nánari upplýsingar.
|
| |
 |
| Nauðsynlegt er að skrá
hjá sér í hvaða tímariti
greinin birtist til að geta nálgast hana
á safni. |
Í þessu tilfelli
birtist greinin í Tímariti hjúkrunarfræðinga
árið 2009, 85. árgangi, 2. tölublaði.
Til að sjá hvort bókasafn FVA á
þetta tölublað af Tímariti hjúkrunarfræðinga
er hægt að skoða yfirlit yfir eign safnsins
á þessu tímariti - sjá
hér.
Hægt er að leita að efni innan ákveðins
tímarits í Gegni í svokallaðri
Skipanaleit. |
| Notaðir eru ákveðnir
skipanakóðar til að skilgreina hin ýmsu
leitarorð s.s. wti fyrir leit að
titli og wsu fyrir leit að efni. |
| Nánar má kynna sér
skipanaleitina og kóðana hér
en þessi leiti er einkum ætluð vönum
notendum Gegnis. |
| Í dæminu hér
að neðan er leitað í tímaritinu
"Tímarit hjúkrunarfræðinga"
að greinum um sykursýki |
| |

|
Leitardæmi: Mig vantar heimildir um áhrif ofbeldis í sjónvarpi
á börn. Ég er með nokkrar bækur en vantar að vita
hvort birst hafi geinar í einhverjum íslenskum
tímaritum um þetta efni.Ég opna Gegni;
fer í ítarleg leit, vel Efni
úr felligluggunum og pikka inn "sjónvarp"
í fyrri gluggann og "ofbeldi" í
næsta glugga. Síðan vel ég neðst
á skjánum úr Tegund efnis -
felliglugganum, Tímarit - greinar og smelli
svo á Leita- takkann. Niðurstöðurnar
birtast á nýjum skjá og þar er
grein eftir Helga
Gunnlaugsson sem heitir Ofbeldi
og samfélag; fjölmiðlar hinn fullkomni sökudólgur
Þegar smellt er á greinina kemur í ljós
að hún hefur birst í tímaritinu
Ný menntamál árið 1998 3.
tölublaði: s. 24-29. Nú
er bara að vita hvort bókasafn FVA eigi þetta
tímarit og tölublað. Þá skoða
ég yfirlit yfir tímaritaeign safnsins hér
... jú svo virðist sem bókasafnið
eigi árgang 1998. Og ég fer og finn greinina
mína. Ef vera skyldi að
bókasafnið ætti ekki tímaritið
er hægt að fá ljósrit af henni í
millisafnaláni frá öðrum bókasöfnum.
Tímaritsleitir í
innlendum gagnasöfnum |
Enn sem komið er eru aðeins
tvö íslensk gagnasöfn sem innihalda
tímaritsgreinar í fullri lengd, annars
vegar Gagnasafn Morgunblaðsins
og hins vegar Tímarit.is
|
| Gagnasafn
Morgunblaðsins inniheldur greinar Moggans í
fullri lengd frá 1994 til dagsins í dag,
en valið efni frá 1987 til 1994. |
Þrjú nýjustu
árin í gagnasafninu eru gjaldskyld;
þ.e. yfirstandandi ár og tvö undangengin
ár. Eldri árgangar eru ókeypis.
Bókasafn FVA er áskrifandi
að Gagnasafninu og er notkun þess
gjaldfrjáls innan veggja skólans. Einstaklingar
geta gerst áskrifendur eða keypt stakar
greinar annað hvort með kreditkorti eða
með GSM síma en þá eru kaup
greinarinnar gjaldfærð á símreikning
viðkomandi.
|
| Leitarmöguleikar
í Gagnasafninu eru tvenns konar:
|
- Efnisleit: Notað er venjulegt málfar eða spurningar t.d.
: „Greinar um sjávarútvegsmál
þar sem fjallað er um kvótaeign
og kvótasölu”.
- Orðaleit: Leitað er með því að slá inn
eitt eða fleiri leitarorð/efnisorð og
hægt að velja hvort greinin á að
innihalda öll orðin, eitt orðanna eða
orðin saman t.d. kvótaeign, kvótasala,
sjávarútvegsmál.
|

|
Hægt
er að takmarka leitina við ákveðið
tímabil og/eða við tegund greinar s.s.
forsíðugrein, aðsent efni, miðopna
o.s.frv.
|
 |
Útdráttur birtist
úr hverri grein og smellt er á "Meira"
til að fá alla greinina upp á skjáinn.
Ef notandi er ekki með áskrift verður
að smella á "Kaupa grein" og
er þá hægt að greiða með
greiðslukorti eða GSM-síma. Skilmerkilega
er tekið fram ef greinin er ókeypis. |
Til að prenta út er mælt með
að nota "Prentvæn útgáfa"
sem er neðst í hverri grein.
|
| Morgunblaðið
hefur einnig verið skannað inn frá fyrsta
tölublaði árið 1913 fram til 1996
og er sá hluti safnsins vistaður
hjá Landsbókasafni. |

|
|
| Til að geta skoðað
myndað Morgunblaðið þarf að hlaða
niður forritsbút sem heitir DjVu. Krækja
er í forritið á síðunni
(sjá neðst á mynd hér til hliðar) |
| Hægt er að skoða
myndað Morgunblað á tvo vegu; á
hefðbundinn máta eins og sýnt er hér
á myndinni og í sk. hraðflettingu. |
| Hefðbundin skoðun á
blaðinu virkar þannig að fyrst þarf
að velja árgang og bíða eftir
að fyrsta blað þess árgangs birtist
á skjánum. Síðan þarf
að velja mánuð og bíða eftir
að fyrsta blað þess mánaðar
birtist á skjánum. Þá þarf
að velja dag og biða eftir að fyrsta síða
þess dags birtst á skjánum og þá
loks er hægt að fletta blaðinu með
örvunum. |
| Hraðfletting virkar
þannig að hægt er að velja strax
árgang, mánuð og dag (og jafnvel blaðsíðu)
og fá leitarskilyrðin strax upp á
skjáinn. |
| Orðaleit er leitarvél
sem leitar ýmist í Morgunblaðinu eða
Lesbók Morgunblaðsins. Hægt er að
velja leitartímabil og láta raða eftir
vægi leitarorða eða aldursröð. |
| |
|
Tímarit.is |
| Tímarit. is
er samstarfsverkefni Íslendinga, Færeyinga
og Grænlendinga þar sem unnið er að
því að skanna inn öll tímarit
þessara landa sem gefin voru út fyrir 1920
sem eru um 230 titlar. |

|
| Til að skoða
efni á Timarit.is þarf að hlaða
niður forritsbútnum DjVu. |
| Leitarmöguleikar
eru þrír helstir: |
- Tímaritalisti
í stafrófsröð; þar sem
hægt er að velja einstök tímarit
og fletta og blaða í þeim. |
| - Tímaritaleit;
þar sem hægt er að velja titil tímarits,
útgáfuland, útgáfustað,
efnisorð, tungumál o.fl. |
| - Leit að greinum;
þar sem slegið er inn titill, höfundur
eða efnisorð
Íslensk
tímarit með fullum texta á netinu
|
| Enn sem komið er
eru fá íslensk tímarit með
greinar í fullri lengd á netinu utan ofangreindra
gagnasafna. |
Hér er listi
yfir nokkur þessarra tímarita.
|
| Bókasafnið |
| Hagstofan
- ýmsar skýrslur |
| Málfregnir
- tímarit um íslenskt mál |
| Málfríđur
- málgagn tungumálakennara á Íslandi |
| Netla
- veftímarit um uppeldi og menntun |
| Okkar
mál - blađ Geđhjálpar |
| Lćknablađiđ |
| Sagnir |
| Sjúkraliđinn |
| Skólavarđan |
| Tímarit
Hjartaverndar |
| Tímarit
hjúkrunarfrćđinga |
| Tímarit
um raunvísindi og stćrđfrćđi |
| Tölvuheimur |
Tímaritsleitir í erlendum gagnasöfnum |
Erlendar tímaritsgreinar
í fullri lengd er að finna í allnokkrum
gagnasöfnum sem Íslendingar hafa aðgang
að s.s. í ProQuest,
í MedLine
PubMed og í EBSCO
host |
| Íslenskar leiðbeiningar
um leitir í þessum söfnum eru í
smíðum og má finna hér
og á síðu Landsaðgangs að
gagnagrunnum hér |
síðast
uppfært 25.ágúst 2011
|
-
|