Upplýsingatækni: Böl eða blessun?

Upplýsingatækni: Böl eða blessun? Fyrirlestur sem Harpa flutti á UT 2004 þann 6. mars 2004.

Glærurnar Textinn, til uppfyllingar eða ef annar en stendur á glærunum.

Ég taka það fram að það sem ég segi um upplýsingatækni í kennslu er byggt á reynslu minni sem framhaldsskólakennari. Ég er ekkert viss um að þetta gildi um háskólakennslu eða kennslu fullorðinna nemenda; Reyndar held ég að fullorðinsfræðsla lúti öðrum lögmálum en kennsla unglinga.
Reynsla mín er í stuttu máli þessi: Ég hef kennt íslensku í framhaldsskóla frá 1986, lengst af í Fjölbrautaskóla Vesturlands en einnig í gamaldags menntaskóla með bekkjarkerfi. Annars vegar hef ég sérhæft mig í kennslu fornbókmennta, „venjulegum nemendum“ sem flestir stefna á stúdentspróf, hins vegar hef ég undanfarin ár kennt stórum hópi „lakari nemenda“, þ.e.a.s. nemendum í ÍSL 102. Svo hef ég nokkra reynslu af að kenna kennurum á tölvur.
Það sem ég segi um upplýsingatækni á einkum við notkun internetsins.
Ég skipulagði þennan fyrirlestur svipað og umsögn um ritgerð, sem ég veit að margir viðstaddir hafa oft þurft að skrifa. Þá byrjar maður venjulega á að segja „Þetta er að mörgu leyti góð ritgerð ... en ...“ - svo kemur sem sagt þetta stóra EN ...

Tölvur geta verið ágætis verkfæri og aukið kennara þægindi á ýmsan máta. En tölvunotkun getur líka orðið hreinasta áþján og stundum vaknar maður upp við vondan draum, hafandi eytt ómældum tíma í eitthvað sem litlum eða engum árangri skilar ... í versta falli er verr af stað farið en heima setið!

Ég tel tölvur vera ágætis verkfæri, t.d. í ritvinnslu og reikningskúnstum. Þegar ég rifja upp eigin framhaldsskólanám og ber saman reiknistokkinn og ritvélina (sem ég lærði reyndar ekki á fyrr en að loknu BA-prófi) gleðst ég yfir þeim ágætu græjum sem ég nú get notað. Þeir eru áreiðanlega fáir sem elska ritvélina sína meir en tölvur!

Jafnframt gleður mitt kennarahjarta að geta notað Vefinn sem gagnageymslu, í stað þess að burðast með pappír milli skóla og heimilis eða bera á mér skjalasafn síðustu vikna í kennslustundir. Að eðlisfari er ég mjög skipulögð manneskja en ég gæti trúað að alls konar vefumgjörð, s.s. vefleiðangrar eða heildstætt kennsluumhverfi á vef, hjálpi þeim óskipulagðari til að skipuleggja sig. En það mætti náttúrlega segja að möppur og röðunarkerfi pappírs kæmi að svipuðum notum ...

Þá kem ég að þessu stóra EN ...

Þetta væri auðvitað frábært ef satt væri og myndi leysa vandamál okkar kennaranna, þ.e. hvernig við eigum að fara að því að troða þekkingunni í nemendur. En mér finnst ólíklegt að þessi gullnu loforð verði uppfyllt, enda hefur slík útópía oft verið boðuð áður og ekki orðið að veruleika.

Menn gefa sér einkum tvær forsendur þegar því er spáð að ný tækni eigi eftir að breyta menntun og skólastarfi.

Ef við lítum aðeins nánar á þessar forsendur:

Segja má að prentlistin hafi verið nýjung sem hafði róttækar breytingar á menntunastigi almennings í för með sér. Sú nýjung er hins vegar orðin nokkurra alda gömul og a.m.k. síðustu 30 - 50 árin eða svo hefur fólk haft tiltölulega greiðan aðgang að upplýsingum og þekkingu, vilji það bera sig eftir björginni.

Aukið magn upplýsinga er ekkert endilega til góðs. Tökum sem dæmi mann sem ætlar að læra stærðfræði; Hann kaupir sér stærðfræðibækur og einsetur sér að reikna eina blaðsíðu á dag, enda kemst hann sennilega ekki með góðu móti yfir meira. Á ári reiknar hann 365 blaðsíður. Hverju myndi það breyta fyrir þennan mann þótt hann hefði aðgang að 3.650 bls. af stærðfræði … eða þremur milljónum blaðsíðna? Hann kæmist hvort sem er ekkert yfir mikið meira en 365 síður á ári.

Ég held því fram að mjög oft finnist nemendum nám frekar leiðinleg iðja og ef þeir mættu ráða myndu þeir verja tímanum í annað. Þá skortir almennt „motivation“ eða sjálfgefinn hvata til að læra námsefnið í skólanum .
Sjálf er ég sammála því að nám sé oft hrútleiðinlegt: Hverjum finnst gaman að læra utan að margföldunartöflur, ártöl eða beygingu óreglulegra sagna í erlendum tungumálum? Heldur einhver í alvöru að fólk hafi ást eða brennandi áhuga á 5 sinnum töflunni? Eina ánægjan sem hlýst af slíkum verkum er sú sem Hávamál tala um, þ.e. að „Sumur er sæll ... af verkum vel“, þ.e. menn geta glaðst og verið hreyknir af vel unnu verki, þegar upp er staðið.
En nemendur fallast sem betur fer oft á að námið sé nauðsynlegt, muni koma þeim góða í framtíðinni eða eitthvað álíka og eru til í að verja tíma sínum til andlegs strits. Það verður ekkert úr manni ef maður lærir ekki ... margir unglingar halda líka að leiðin til auðsöfnunar liggi gegnum stúdentsprófið og flestir unglingar ætla einmitt að verða ríkir (helst frægir og fallegir í leiðinni).
Hver er sá sem fær nemendur til að inna þessa nauðsyn af hendi?

Hugmyndir um notkun upplýsingatækni í kennslu stranda á sömu forsendunni og fyrri hugmyndir um byltingarmátt nýrra græja, þ.e. gert er ráð fyrir að fólki finnist almennt svakalega gaman að auka vitneskju sína, fræðast og læra. Ungmennafélagshugsjónin á því miður ekki lengur við.
Nemendur læra mjög oft af illri nauðsyn (eða fyrir kennarann, ef við viljum orða þetta pent). Þeir læra af því próf er yfirvofandi, þeir eiga að skila verkefnum, ritgerðum eða einhverju þess háttar. Mér hefur ekki enn tekist að finna aðferð til að fá fólk til að læra án þess að þurfa að standa skil á lærdómnum. Mínir nemendur hafa aldrei lært af fróðleiksfýsninni einni saman eða af því þeim sé nám svo kært. Samt kenni ég fag sem flestum finnst í skárri kantinum, jafnvel skemmtilegt þegar best lætur.

Er lausnin fólgin í því að fjarlægja kennarann (þjálfarann/ refsivöndinn/ mömmuna)? Eru meiri líkur á að nám skili árangri ef menn eru sjálfráða um hvort þeir læra eða jafnvel bara hvenær þeir læra? Mun skjár, lyklaborð og mús virkilega breyta eðli náms og kennslu?

Mér fannst fróðlegt að lesa um unglingahópinn í Keflavík sem ákvað að læra vel undir samræmdu prófin. Þetta er eina dæmið sem ég hef rekist á þar sem nemendur hafa fundið upp á þessu sjálfir ... ég tel ekki með svokölluð námsmaraþon framhaldsskólanema, sem felast að stórum hluta í pizzuáti og að hírast í svefnpokum í skólanum og æxla sér fé með áheitum, enda hef ég ekki séð að þetta skili öðrum árangri en í sjóð til útskriftarferðalaga. En keflvísku unglingarnar virðast ætla að taka sér tak og hvað dettur þeim helst í hug? Að forðast Netið! Þetta fellur mætavel að því sem mínir lakari nemendur hafa sagt mér, nefnilega að þeir eyði ómældum tíma á Netinu og nái þess vegna aldrei að lesa kennslubækurnar, nái jafnvel ekki að vakna til að fara í skólann eftir netnotkun næturinnar! Ég held að það að færa námið meira inn á Netið, í þeirri von að þeir eyði enn lengri tíma á Netinu, muni ekki gagnast slíkum unglingum.

Ég ætla að lokum að stikla á stóru í reynslu minni af notkun UT í kennslu, þ.e.a.s. um áratugs tilraunum í að nýta tölvur og internetið:

Hvað varðar nýjustu tískubóluna, dreifkennslu:
Ég vil í tengslum við þetta síðasttalda benda á að að venjulegur framhaldsskólanemandi sækir um 5 - 6 klukkustundarlangar kennslustundir á dag, í mismunandi fögum. Eftir minni reynslu að dæma eru nemendur oft dauðþreyttir á endalausri virkni í tímum (pródjektvinnu, vinnu við tölvur, tilraunir og annað) og guðsfegnir að fá að sitja í friði og dúlla í sínum litabókum, undir fyrirlestrahaldi (eða „sögustund“) kennarans.* Kennslufræðingar tala oft um hve fyrirlestrar / einstefnumiðlun er slæm kennsluaðferð ... en skyldu nemendur vera sammála því?
* Í fornsagnaáfanganum mínum tuða ég mig í gegnum Egils sögu, alein upp við töfluna, leik öll hlutverkin (bít allt að því sjálfa mig á barkann!) og nemendur virðast ekki kunna því illa þótt margar kennslustundir fari í svona einstefnumiðlun. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að svona var menningararfinum einmitt miðlað um aldir og þetta er því margprófuð og þjóðleg aðferð, þótt ekki sé hægt að segja að hún samræmist nýjustu kennsluaðferðum sem kennslufræðingar boða.

Heimildir:
Tilvitnun í grein Gísla Ólafssonar í Símablaðinu 1925 er fengin úr fjölriti Jóns Torfa Jónassonar: Þróun menntakerfis - þættir úr sögu menntunar á Íslandi (Samantekt í vinnslu skólaárið 2003 - 2004), s. 15
Um David Sarnoff: Sjá t.d. Atla Harðason, http://this.is/atli/textar/skolamal/TOLVUR&SKOLAR_1997.pdf og David Schenk, http://www.brownalumnimagazine.com/storydetail.cfm?ID=1151
Bill Gates. 1996. The Road Ahead. Tilvitnun í David Schenk.
Susan Stuebing. 2003. Fjölbrautaskóli Snæfellinga; Strategic Brief. http://www.menntagatt.is/Uploads/FileGallery/Fjolbrautaskoli%20Snaefellinga/Report%2016%20jan.pdf
Gaman að vinna saman (um námsklúbb nemenda í Holtaskóla). Mbl. 6. febrúar 2004, s. 22.

Glærurnar	Textinn, til uppfyllingar eða ef annar en stendur á glærunum.
	Ég taka það fram að það sem ég segi um upplýsingatækni í kennslu er byggt á reynslu minni sem framhaldsskólakennari. Ég er ekkert viss um að þetta gildi um háskólakennslu eða kennslu fullorðinna nemenda; Reyndar held ég að fullorðinsfræðsla lúti öðrum lögmálum en kennsla unglinga. Reynsla mín er í stuttu máli þessi: Ég hef kennt íslensku í framhaldsskóla frá 1986, lengst af í Fjölbrautaskóla Vesturlands en einnig í gamaldags menntaskóla með bekkjarkerfi. Annars vegar hef ég sérhæft mig í kennslu fornbókmennta, „venjulegum nemendum“ sem flestir stefna á stúdentspróf, hins vegar hef ég undanfarin ár kennt stórum hópi „lakari nemenda“, þ.e.a.s. nemendum í ÍSL 102. Svo hef ég nokkra reynslu af að kenna kennurum á tölvur. Það sem ég segi um upplýsingatækni á einkum við notkun internetsins. Ég skipulagði þennan fyrirlestur svipað og umsögn um ritgerð, sem ég veit að margir viðstaddir hafa oft þurft að skrifa. Þá byrjar maður venjulega á að segja „Þetta er að mörgu leyti góð ritgerð ... en ...“ - svo kemur sem sagt þetta stóra EN ...
	Tölvur geta verið ágætis verkfæri og aukið kennara þægindi á ýmsan máta. En tölvunotkun getur líka orðið hreinasta áþján og stundum vaknar maður upp við vondan draum, hafandi eytt ómældum tíma í eitthvað sem litlum eða engum árangri skilar ... í versta falli er verr af stað farið en heima setið!
	Ég tel tölvur vera ágætis verkfæri, t.d. í ritvinnslu og reikningskúnstum. Þegar ég rifja upp eigin framhaldsskólanám og ber saman reiknistokkinn og ritvélina (sem ég lærði reyndar ekki á fyrr en að loknu BA-prófi) gleðst ég yfir þeim ágætu græjum sem ég nú get notað. Þeir eru áreiðanlega fáir sem elska ritvélina sína meir en tölvur!
	Jafnframt gleður mitt kennarahjarta að geta notað Vefinn sem gagnageymslu, í stað þess að burðast með pappír milli skóla og heimilis eða bera á mér skjalasafn síðustu vikna í kennslustundir. Að eðlisfari er ég mjög skipulögð manneskja en ég gæti trúað að alls konar vefumgjörð, s.s. vefleiðangrar eða heildstætt kennsluumhverfi á vef, hjálpi þeim óskipulagðari til að skipuleggja sig. En það mætti náttúrlega segja að möppur og röðunarkerfi pappírs kæmi að svipuðum notum ...
	Þá kem ég að þessu stóra EN ... Þetta væri auðvitað frábært ef satt væri og myndi leysa vandamál okkar kennaranna, þ.e. hvernig við eigum að fara að því að troða þekkingunni í nemendur. En mér finnst ólíklegt að þessi gullnu loforð verði uppfyllt, enda hefur slík útópía oft verið boðuð áður og ekki orðið að veruleika.




	Menn gefa sér einkum tvær forsendur þegar því er spáð að ný tækni eigi eftir að breyta menntun og skólastarfi. Ef við lítum aðeins nánar á þessar forsendur:
	Segja má að prentlistin hafi verið nýjung sem hafði róttækar breytingar á menntunastigi almennings í för með sér. Sú nýjung er hins vegar orðin nokkurra alda gömul og a.m.k. síðustu 30 - 50 árin eða svo hefur fólk haft tiltölulega greiðan aðgang að upplýsingum og þekkingu, vilji það bera sig eftir björginni. Aukið magn upplýsinga er ekkert endilega til góðs. Tökum sem dæmi mann sem ætlar að læra stærðfræði; Hann kaupir sér stærðfræðibækur og einsetur sér að reikna eina blaðsíðu á dag, enda kemst hann sennilega ekki með góðu móti yfir meira. Á ári reiknar hann 365 blaðsíður. Hverju myndi það breyta fyrir þennan mann þótt hann hefði aðgang að 3.650 bls. af stærðfræði … eða þremur milljónum blaðsíðna? Hann kæmist hvort sem er ekkert yfir mikið meira en 365 síður á ári.
	Ég held því fram að mjög oft finnist nemendum nám frekar leiðinleg iðja og ef þeir mættu ráða myndu þeir verja tímanum í annað. Þá skortir almennt „motivation“ eða sjálfgefinn hvata til að læra námsefnið í skólanum . Sjálf er ég sammála því að nám sé oft hrútleiðinlegt: Hverjum finnst gaman að læra utan að margföldunartöflur, ártöl eða beygingu óreglulegra sagna í erlendum tungumálum? Heldur einhver í alvöru að fólk hafi ást eða brennandi áhuga á 5 sinnum töflunni? Eina ánægjan sem hlýst af slíkum verkum er sú sem Hávamál tala um, þ.e. að „Sumur er sæll ... af verkum vel“, þ.e. menn geta glaðst og verið hreyknir af vel unnu verki, þegar upp er staðið. En nemendur fallast sem betur fer oft á að námið sé nauðsynlegt, muni koma þeim góða í framtíðinni eða eitthvað álíka og eru til í að verja tíma sínum til andlegs strits. Það verður ekkert úr manni ef maður lærir ekki ... margir unglingar halda líka að leiðin til auðsöfnunar liggi gegnum stúdentsprófið og flestir unglingar ætla einmitt að verða ríkir (helst frægir og fallegir í leiðinni). Hver er sá sem fær nemendur til að inna þessa nauðsyn af hendi?
	Hugmyndir um notkun upplýsingatækni í kennslu stranda á sömu forsendunni og fyrri hugmyndir um byltingarmátt nýrra græja, þ.e. gert er ráð fyrir að fólki finnist almennt svakalega gaman að auka vitneskju sína, fræðast og læra. Ungmennafélagshugsjónin á því miður ekki lengur við. Nemendur læra mjög oft af illri nauðsyn (eða fyrir kennarann, ef við viljum orða þetta pent). Þeir læra af því próf er yfirvofandi, þeir eiga að skila verkefnum, ritgerðum eða einhverju þess háttar. Mér hefur ekki enn tekist að finna aðferð til að fá fólk til að læra án þess að þurfa að standa skil á lærdómnum. Mínir nemendur hafa aldrei lært af fróðleiksfýsninni einni saman eða af því þeim sé nám svo kært. Samt kenni ég fag sem flestum finnst í skárri kantinum, jafnvel skemmtilegt þegar best lætur.
	Er lausnin fólgin í því að fjarlægja kennarann (þjálfarann/ refsivöndinn/ mömmuna)? Eru meiri líkur á að nám skili árangri ef menn eru sjálfráða um hvort þeir læra eða jafnvel bara hvenær þeir læra? Mun skjár, lyklaborð og mús virkilega breyta eðli náms og kennslu?
	Mér fannst fróðlegt að lesa um unglingahópinn í Keflavík sem ákvað að læra vel undir samræmdu prófin. Þetta er eina dæmið sem ég hef rekist á þar sem nemendur hafa fundið upp á þessu sjálfir ... ég tel ekki með svokölluð námsmaraþon framhaldsskólanema, sem felast að stórum hluta í pizzuáti og að hírast í svefnpokum í skólanum og æxla sér fé með áheitum, enda hef ég ekki séð að þetta skili öðrum árangri en í sjóð til útskriftarferðalaga. En keflvísku unglingarnar virðast ætla að taka sér tak og hvað dettur þeim helst í hug? Að forðast Netið! Þetta fellur mætavel að því sem mínir lakari nemendur hafa sagt mér, nefnilega að þeir eyði ómældum tíma á Netinu og nái þess vegna aldrei að lesa kennslubækurnar, nái jafnvel ekki að vakna til að fara í skólann eftir netnotkun næturinnar! Ég held að það að færa námið meira inn á Netið, í þeirri von að þeir eyði enn lengri tíma á Netinu, muni ekki gagnast slíkum unglingum.
	Ég ætla að lokum að stikla á stóru í reynslu minni af notkun UT í kennslu, þ.e.a.s. um áratugs tilraunum í að nýta tölvur og internetið:
	Hvað varðar nýjustu tískubóluna, dreifkennslu: Ég vil í tengslum við þetta síðasttalda benda á að að venjulegur framhaldsskólanemandi sækir um 5 - 6 klukkustundarlangar kennslustundir á dag, í mismunandi fögum. Eftir minni reynslu að dæma eru nemendur oft dauðþreyttir á endalausri virkni í tímum (pródjektvinnu, vinnu við tölvur, tilraunir og annað) og guðsfegnir að fá að sitja í friði og dúlla í sínum litabókum, undir fyrirlestrahaldi (eða „sögustund“) kennarans.* Kennslufræðingar tala oft um hve fyrirlestrar / einstefnumiðlun er slæm kennsluaðferð ... en skyldu nemendur vera sammála því? * Í fornsagnaáfanganum mínum tuða ég mig í gegnum Egils sögu, alein upp við töfluna, leik öll hlutverkin (bít allt að því sjálfa mig á barkann!) og nemendur virðast ekki kunna því illa þótt margar kennslustundir fari í svona einstefnumiðlun. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að svona var menningararfinum einmitt miðlað um aldir og þetta er því margprófuð og þjóðleg aðferð, þótt ekki sé hægt að segja að hún samræmist nýjustu kennsluaðferðum sem kennslufræðingar boða.