Að bakka út úr tölvubyltingunni, kenna vel og halda sönsum

„Kæra frú Ensom, ég hef aldrei lifað fyrir annað en börnin mín og gert allt fyrir þau.  Nú er ég orðin ein og þau heimsækja mig aldrei.  Hvað á ég að gera? Frú Ensom svaraði: Gerðu meira fyrir þau.“ (Svava Jakobsdóttir. 1967. Saga handa börnum.)
 

Það er rúmur aldarfjórðungur síðan ég útskrifaðist úr hefðbundnum menntaskóla.  Þegar ég ber saman kennsluna sem ég hlaut og kennslu í Fjölbrautaskóla Vesturlands, þar sem ég hef kennt nær óslitið frá 1986, er vitaskuld margt ólíkt.  Sumt má skrifa á reikning ólíkra skólakerfa og ólíks nemendahóps en margt er vegna notkunar nýrrar tækni, einkum tölvutækni.  Ég er svo heppin að hafa fylgst með aukinni notkun svokallaðrar upplýsingatækni allt frá upphafi og nú finnst mér kominn tími til að staldra við og íhuga hvað hafi áunnist með henni eða hvort eitthvað hafi yfirleitt áunnist.  Satt best að segja er ég ekki viss um að neinn sérstakur ávinningur sé af notkun upplýsingatækni í skólum, fyrir utan augljósan kost ritvinnsluforrita fram yfir ritvél.  Ég hyggst sjálf draga mjög úr vægi upplýsingatækni í minni kennslu, í þeirri von að námsárangur nemenda verði betri og aðstæður mínar sem kennara skáni.  Einnig finnst mér kominn tími til að hætta að gera meira fyrir nemendur og snúa sér að því að fá þá til að læra.
 

Hvað er ætlast til að kennarar geri / hafi á valdi sínu?

Þegar ég hóf kennslu, haustið 1986, virtist fyrst og fremst gert ráð fyrir því að kennari kynni fagið sitt almennilega og væri nógu skipulagður til að geta komið fróðleiknum þokkalega frá sér.  Í Fjölbrautaskóla Vesturlands var lögð mikil áhersla á símat, einkum regluleg próf yfir alla önnina og mikil ritgerðaskrif í sem flestum greinum.  Þetta olli óneitanlega talsverðu vinnuálagi á kennara en á móti kom að umbunað var sérstaklega fyrir slíkt, með greiðslum úr svokölluðum „heimavinnuyfirvinnupotti“ (sem vel að merkja var uppspretta endalausra deilna og kveikja margra fjörugra kennarafunda).

Núna, 17 árum síðar, er ætlast til að kennari kunni fagið sitt vel, geti skipulagt nám og kennslu, geti gefið út eigið kennsluefni, fjölfaldað og helst myndskreytt, geti skipulagt vefi, geti framleitt  áhugavert og glæsilegt margmiðlunarefni, hafi næga þekkingu til að setja upp heilu áfangana í heildstæðu kennsluumhverfi á vef o.s.fr.  Á sama tímabili hefur það gerst að æ stærri hluti nemenda á við geðræn vandamál að stríða,  á borð við kvíðaröskun, prófkvíða, félagsfælni, fíkn, athyglisbrest og ofvirkni, auk þeirra fjöldamörgu sem eru greindir með dyslexíu.  Á sama tíma hefur það líka breyst að ekki er lengur greitt fyrir yfirferð verkefna umfram það sem eðlilegt getur talist, þ. e. nú er gert ráð fyrir að yfirferð verkefna í rafsuðu og íslensku sé álíka verk, svo dæmi sé tekið.

Frá mínum sjónarhóli séð dugir einfalt meistarapróf í íslenskukennslu, ásamt uppeldis-og kennslufræði til kennsluréttinda, ekki lengur.  Ég þarf  líka að vera þokkalega að mér í sérkennslufræðum og sálfræði, geta starfað að kennsluefnisútgáfu, hafa staðgóða þekkingu á tölvum og ýmsum forritum og vera tilbúin til að hanna áfanga fyrir:

a) Þá sem alltaf geta mætt í tíma („venjulega kennslu“)
b) Þá sem oftast geta mætt í tíma („dreifkennslu“)
c) Þá sem aldrei geta mætt í tíma („fjarkennslu“)

Nú skal játað að ég hef aldrei stundað „fjarkennslu“ nema í gamla daga þegar þetta var kallað „utanskólanám“ og var reyndar keimlíkt sumu því sem skólar kalla „fjarkennslu“ í dag.  Ég gerði hins vegar tilraun með „dreifkennslu“ í ÍSL 303 undanfarnar 4 annir.  Tilraunin var klassísk dreifkennsla, þ.e. í hverri viku voru  3 klukkustundarlangar kennslustundir kenndar á hefðbundinn hátt en 1 klukkustundarlöng kennslustund fór fram á Vefnum / internetinu.  Niðurstaða tilraunarinnar  er í stuttu máli þessi:

· Nemendum þótti þetta mjög áhugavert og skemmtilegt (skv. nokkrum viðhorfskönnunum);
· Nemendur töldu sig læra mikið á þessu kennslufyrirkomulagi, einkum að nota Netið (skv. viðhorfskönnunum);
· Frammistaða nemenda í hefðbundnum prófum batnaði ekki, reyndar virtist sem slakari hópur nemenda stæði sig enn verr en góðir námsmenn stóðu sig jafn vel;
· Kennarinn (ég) var að kikna undan vinnuálagi!
 

Svo ég lýsi eilítið nánar hvernig þetta gekk fyrir sig:

Sett var upp heimasíða áfangans.  Áður en kennsla hófst var búið að útbúa verkefni fyrir hverja viku annarinnar, tiltaka hvernig ætti að vinna verkefnið, hvar ætti að leita fanga, hvernig ætti að skila, hve mikið verkefnið gilti og negla niður skilafresti.  (Skila mátti hvenær sem var vikunnar en skilafrestur rann út kl. 9 að laugardagsmorgni.)  Þar sem nemendum þótti erfitt að fylgjast með á vefsíðu sem var margar skjáfyllir útbjó kennari einnig dagatal annarinnar þar sem allir skilafrestir komu fram og krækt var í verkefnasíðuna.  Til að benda á heimildir var útbúin krækjusíða yfir það efni sem helst nýttist, auk þess að krækja í leitarvélar og gagnasöfn.  Á heimasíðu áfangans voru birt öll próf annarinnar jafnóðum, svör við prófum (vegna sérstakrar hvatningar námsráðgjafa um slíkt sem greiðasemi við nemendur með dyslexíu), gömul lokapróf (til að létta álagi af bókasafni skólans sem annars sér um að ljósrita lokapróf), kennsluáætlun, tilkynningar o.fl.  Yfirferð verkefna tók yfirleitt 3- 4 klukkustundir á hverjum laugardegi en þess í stað voru kennslustundir á föstudögum ekki kenndar.  Af því verkefni voru svo mörg þurfti að afhenda nemendum yfirlit yfir stöðu sína a.m.k. einu sinni á miðri önn, helst oftar.

Undirbúningur svona dreifkennsluáfanga er 20 - 30 klst. umfram venjulegan undirbúning, fyrir vana manneskju.  Vinna við kennslu svona áfanga er meir en tvöföld sú sem fer í hefðbundna kennslu.  Árangur nemenda er í besta falli svipaður og í hefðbundinni kennslu, oft lakari.

Nýtast upplýsingar?

Eins og ég benti á hér að ofan skilaði öll þessi vinna engum sýnilegum árangri nema nemendur töldu sig læra eitthvað á henni og töldu þetta skemmtilegt og áhugavekjandi kerfi.  Það getur vel verið að þeir hafi rétt fyrir sér um hið síðartalda en ég hef talsverðar efasemdir um að nemendur læri mikið á svona netverkefnum.

Ég taldi mig verða vara við barnalega ofurtrú á upplýsingum sem finna má á Netinu og tel ástæðu til að vinna gegn slíkri trú nemenda;  Eitt af þeim verkefnum sem ég lagði nokkrum sinnum fyrir fólst í því að leita upplýsinga um handrit á Sagnaneti, svara spurningum um þau og síðan var spurt „Hvaða handrit liggur til grundvallar skólaútgáfunni þinni á Egils sögu?“.  Einungis lítið brot nemenda áttaði sig á því að svar við þessari spurningu væri að finna í formála skólaútgáfunnar (þ.e. þeirra eigin skólabók) og mjög stór hluti nemenda lýsti árangurslausri leit á Vefnum með því að slá inn leitarorðin „skólaútgáfa“ og „handrit“!  Einnig má nefna dæmi þar sem nemendur notuðu athugasemdalaust einhverjar barnaskólavefsíður sem heimildir, jafnvel síður með meinlegum villum.  Nemendur virðast álíta að það sem stendur á Netinu hljóti að vera satt eða áreiðanlegt, en því fer vitaskuld fjarri.

Unglingar eru svo vanir að byrja á að leita upplýsinga á Netinu að ég álít nauðsyn á að kenna þeim að leita í bókum, sem er oft miklu fljótlegri og árangursríkari aðferð!

Upplýsingar sem kennari leggur ómælda vinnu í, s.s. skipulag áfangans, kennsluáætlun, kröfur sem endurspeglast í lokaprófum o.fl. virðast hreint ekki síast inn í nemendur.  Ég hef það á tilfinningunni að þetta nýtist þeim sem eldri eru eða þeim sem eru fyrir mjög skipulagðir námsmenn, en ekki öðrum.

Vinnusparnaður

Ótrúlega oft heyrir maður því fleygt að upplýsingatækni (þ.e. tölvunotkun) sé svo vinnusparandi og einnig pappírssparandi.  Að mínu viti er þessu akkúrat öfugt farið.  Allt dedúið í kringum Vefinn tekur óratíma. Þótt fundin séu upp milljón kennsluumhverfi á borð við WebCT, Angel, Nepal o.s.fr. breyta þau því ekki að kennari þarf að eyða tíma í að læra á þau og kennari þarf  áfram að fara yfir verkefni nemenda.  Mér er hulin ráðgáta af hverju sumir halda að það sé fljótlegra að lesa yfir úrlausn nemanda á skjá en á pappír.  Glærusýningar kennara á Vef eru varla áhrifaríkari en útprentaðar glærur á myndvarpa, auk þess sem flestir nemendur prenta glærurnar hvort sem er út.  (Og væri vel að merkja mun meir pappírssparandi að kennari prentaði glærurnar út margar saman á blaði, út því kennarinn vill koma þeim á framfæri meðal nemenda.  Sennilega er nemendum slétt sama um bakgrunn eða blikkandi fídusa heldur slægjast þeir eftir glósunum á glærunum.)

Tölvupóstur hefur hneigð til að vaxa og vaxa ... og vaxa kennara yfir höfuð.  Það er auðvitað gott að geta komið skilaboðum hratt og vel til skila.  En þegar kennari fær marga tugi bréfa á dag má deila um hversu skilvirkt þetta kerfi er.  Er ekki bara fljótlegra að nemendur spyrji í tímum og kennari svari yfir hópinn?

Það sem nemendur virðast einkum vilja frá kennara, á Vef, er einungis tvennt:  Gagnvirk próf (krossapróf) og glósur úr námsefninu.  Það síðarnefnda prenta þeir út þannig að það er svo sem engin ástæða til að leggja það fram á Vefnum.
 

Fartölvur og fínar græjur

Ég hef undanfarnar annir mælt með því við nemendur mína í ÍSL 303 að þeir taki með sér litabók og liti í tíma en skilji fartölvurnar sínar eftir heima.  Í ljós hefur nefnilega komið að fæstir nemendur nota fartölvur til náms í áfanganum, enda liggja á Netinu prýðilegar glósur eftir fyrrum nemenda sem prenta má út.  Fartölvur nýttust einkum til að „sörfa“ á Netinu, spjalla á IRC-rásum eða til að leggja kapal.  Á mínum skólaárum prjónuðu stelpur gjarna í tímum, þetta var ósköp þægileg iðja og hélt manni vakandi.  (Í landsprófi gilti meira að segja sú regla að handavinna var heimil að því undanskildu að telja út krosssaumsmyndir!)  Nú kann enginn að prjóna lengur en það getur verið notalegt að lita myndir ef kennarinn talar mikið, eins og ég geri í ÍSL 303.  Óvísindaleg viðhorfskönnun bendir til þess að nemendum þyki þetta gott fyrirkomulag og þeir sem hafa prófað telja sig fylgjast mun betur með kennslunni! Í hverri kennslustund í ÍSL 303 á þessari önn eru 4- 5 nemendur með litabækur og vaxliti.  Ég held að þessi iðja skili talsvert betri kunnáttu í fornbókmenntum en notkun fartölvu.

Allar nýju, fínu græjurnar (tölvur, skjávarpar, gagnvirkar töflur,  fartölvur og háhraðanet) hafa ekki haft neinar grundvallarbreytingar á kennsluháttum í för með sér, ekkert frekar en aðrar græjur sem áður voru taldar myndu umbylta kennsluháttum, t.d. myndvarpar og sjónvarp.  Glærusýning í tölvu og skjávarpa er hvorki betri né verri en glærusýningin með myndvarpa, nýju tækin eru hins vegar talsvert miklu dýrari en þau gömlu.  Birting glærusýninga á Vefnum er í fyrsta lagi hrútleiðinleg og í öðru lagi er miklu ódýrara og áhrifaríkara að fjölfalda svona glærur handa nemendum á pappír.   Uppsetning áfanga á vefsíðum eða í kennsluumhverfi er tímafrek iðja og leysir kennara ekki undan því að semja verkefni, leggja þau fyrir og fara yfir þau.  Á sama tíma og talað er um að þessir kennsluhættir styðji sjálfstæð vinnubrögð nemenda er kennara falin allskonar sálgæsla og sérkennsla ósjálfstæðra nemenda.  Það er ekki endalaust hægt að ætlast til þess af kennurum að þeir „geri meira fyrir þau“, einhvern tímann er nóg komið!

Tæki geta ekki kennt - kennari getur kennt

Þannig að þegar öllu er á botninn hvolft er sennilega áhrifaríkast og árangursbest að nota bara kjaftinn og krítina!  Það sem skiptir mestu máli er að kennari kunni fagið sitt vel, sé skipulagður, verkstjórn sé í lagi o.þ.h. en það hvort notaðar eru tölvur eða tússtöflur, WebCT eða litabækur skiptir ekki sköpum um árangur kennslu eða það nám sem fer fram.  Ég ráðlegg því öllum kennurum að íhuga vel hvort notkun upplýsingatækni sé líkleg til að skila meiri árangri í námi nemenda en hefðbundin kennslu og einnig íhuga hvers vegna eða í hvaða tilgangi þeir séu að nota þessa tækni í sinni kennslu.  Ef þeir koma ekki auga á neinn augljósan tilgang eða árangur af notkun upplýsingatækni er best að sleppa henni.  Það að eitthvað sé einungis skemmtilegt eða hljómi „flott“ er ekki forsvaranlegt ef það keyrir kennara út með óhóflegu vinnuálagi.
 

Harpa Hreinsdóttir
íslenskukennari við Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi
http://www.fva.is/harpa